केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयः

हिन्दु-अध्ययनविद्याशाखा

NEP-2020 आधारितः (MA in Hindu Studies) - द्वितीयवर्ष (तृतीय सत्रार्द्ध)

पत्रसङ्केतः: DSCC 24 – हिन्दुसमाजे व्रतोत्सवाः
पाठ्यग्रन्थाः:
  1. कालमाधवः – श्रीमाधवाचार्यप्रणीतः
  2. नीलाद्रिमहोदयः - प्रो. ब्रजकिशोरस्वाइँ संपादितः
  3. निर्णयसिन्धुः – कमलाकरभट्टकृतः
  4. कालनिर्णयः – प्रो. खगेश्वरमिश्रसम्पादितः
  5. व्रतराजः – श्रीविश्वनाथशर्मा, खेदराज श्रीकृष्णदासप्रकाशन, मुम्बई
  6. श्रीपुरुषोत्तम और श्रीमन्दिर – डॉ. सत्यनारायणराजगुरुः
यूनिट् पाठ्यक्रमविवरणम् क्रेडिट् होरा
C-1 हिन्दुसमाजे व्रतोत्सवाः। कालनिर्णयः। व्रतशब्दार्थः। व्रतलक्षणम्। व्रतभेदाः। व्रताधिकारिणः। व्रतमहत्त्वम्। व्रतोत्सवानां कर्माङ्गकालनिर्णयः। 1 16-20
C-2 जन्माष्टमी। राधाष्टमी। एकादशी। शिवरात्रिः। अनन्तव्रतम्। विनायकव्रतम्। वसन्तपञ्चमी। 1 16-20
C-3 नागचतुर्थी। श्रीरामनवमी। नवरात्रम्। दशहरा। होलिकोत्सवः। दीपावलिः। करकचतुर्थी। 1 16-20
C-4 जगन्नाथसंस्कृतिः: श्रीपुरुषोत्तमः श्रीमन्दिरञ्च। श्रीपुरुषोत्तममाहात्म्यम्। श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्रस्य माहात्म्यम्। श्रीमन्दिरस्यैतिह्यम्। श्रीजगन्नाथस्य ऐतिहासिकस्वरूपम्। श्रीमन्दिरे शक्त्युपासना। श्रीमन्दिरशिल्पकलायां वैष्णवसंस्कृतिः। श्रीमन्दिरे देवदाशनृत्यम्। श्रीजगन्नाथस्य द्वादशयात्रा। श्रीमन्दिरे दैनिकपर्वपर्वाणि व्रतोत्सवाश्च। श्रीक्षेत्रे मठमन्दिराणि। श्रीजगन्नाथस्य वेशभूषा। श्रीजयदेवः। श्रीचैतन्यमहाप्रभुः। 1 16-20
आधारग्रन्थाः: कालसारः – श्रीगदाधरराजगुरुप्रणीतः, कालदीपः – पण्डितकुलमणिमिश्रः सम्पादित, कृत्यकौमुदी – प्रो.जयकृष्णमिश्रसम्पादितः, श्रीजगन्नाथसंस्कृतिदर्शनम्, श्रीमहाप्रसादमाहात्म्यम् - प्रो.खगेश्वरमिश्रः, भविष्यपुराणम्, स्कन्दपुराणम्, कर्मपुराणम्, वायुपुराणम्, श्रीमद्भागवतम्, अभिधानचिन्तमणिः, शिशुसंहिता, श्रीमद्भगबद्गीता, श्वेताश्वेरोपनिषद्, कपिलसंहिता, वामदेवसंहिता, शक्तिसङ्गमतन्त्रम्, तैतरीयोपनिषद्, बृहद्धर्मपुराणम्, महापुरुषविद्या, A Brief Look at Shri Jagannath Tample – Mahimohan Tripathy, S.G.N. Publication, Puri Purushottamkshetra – Dr. Rama Chandra Mishra।
पत्रसङ्केतः: DSCC 25 – तत्त्वविमर्शः
पाठ्यग्रन्थाः: बृहदारण्यकोपनिषत्, श्रीमद्भगवद्गीता, सर्वदर्शनसंग्रहः-माधवाचार्यः, मार्क्सवाद एवं रामराज्य - स्वामी करपात्री जी, गीताप्रेस, गोरखपुर।
यूनिट् पाठ्यक्रमविवरणम् क्रेडिट् होरा
C-1 आत्मतत्त्वविमर्शः: वाक्सूक्तम्, देव्यथर्वशीर्षसूक्तम्, भगवद्गीता, अर्धनारीश्वरावधारणा (बृहदारण्यकोपनिषत्, १।४।३)।
जैन-बौद्धदर्शने श्रीगुरुग्रन्थे च स्त्रीविमर्शः।
वेदान्ते एकाग्रता, जैन-बौद्ध-न्याय-वैशेषिकशिखदर्शनेषु अन्तःसम्बन्धता-सर्वसमावेशितानां परिणामविचारः। 		1 16-20
C-2 भारतीयपरम्परासु पदार्थतत्त्वम्। प्रकृति एवं पञ्चमहाभूतानां स्वरूपम्। अष्टादशविद्यानां परिचयः, उपाङ्गानि तथा। 1 16-20
C-3 वर्णधर्माः (बृहदारण्यकोपनिषत् – १।४।१०-१५), श्रीमद्भगवद्गीता च। मार्क्सवादः एवं समीक्षावादः। 1 16-20
C-4 संरचनावादे आधारितभारतस्य चित्रणम्। स्वतन्त्रशोधोपरि पाश्चात्यप्रतिबन्धकतत्त्वम्। 1 16-20
आधारग्रन्थाः: वैदिकसूक्तसंग्रहः, पुरुषार्थचतुष्टयविमर्शः, वैदिकवाङ्मय का इतिहास, प्राचीन भारतीय आचार्य।
पत्रसङ्केतः: DSCC 26 – धर्मकर्मविमर्शः
पाठ्यग्रन्थाः: याज्ञवल्क्यस्मृतिः, भारतीयदर्शन का इतिहास – बलदेव उपाध्याय, सर्वदर्शनसंग्रहः – माधवाचार्यः, भारतीयदर्शन की चिन्तनधारा – डा. राममूर्ति शर्मा, भारतीयदर्शनस्य इतिहासः - जगदीशचन्द्र मिश्र।
यूनिट् पाठ्यक्रमविवरणम् क्रेडिट् होरा
C-1 धर्मस्य परिभाषा (महाभारतम्, मनुस्मृतिः, वैशेषिकसूत्रम्, गीता-शाङ्करभाष्यम्)।
धर्मप्रकाराः – प्रवृत्तिमूलकधर्मः, निवृत्तिमूलकधर्मः।
सनातनधर्मेण सह जैन-बौद्ध-सिख धर्माणां संतुलनम्। 		1 16-20
C-2 आपद्धर्म, समाजधर्मः, स्वधर्मः, वर्णाश्रमधर्मः। 1 16-20
C-3 कर्म – परिभाषाणां सर्वेक्षणम्।
कर्म-विकर्म-अकर्म चेति (श्रीमद्भगवद्गीता ४।१६ शाङ्करभाष्यम्)।
षड्विधकर्माणि – नित्य-नैमित्तिक-काम्य-निषिद्ध-प्रायश्चित्तोपासनानि।
सकाम-निष्कामकर्म। 		1 16-20
C-4 क. धर्म-रिलिजन-पन्थ-मजहब-सम्प्रदायपदानां व्याख्या।
ख. कर्मविपाकः, प्रायश्चित्तानि, चान्द्रायणम्, पराकव्रतञ्चेति। 		1 16-20
आधारग्रन्थाः: भारत की संत परम्परा और सामाजिक समरसता, संस्कृत वाङ्मय का इतिहास।
पत्रसङ्केतः: DSCC 27 – भारतीयकलास्थापत्यं भाषाविज्ञानञ्च
पाठ्यग्रन्थाः: 1. भारतीयमूर्तिकला - रमानाथ मिश्र (1978), 2. तीर्थसारसंग्रहः - प्रो. अतुलकुमार नन्दः, 3. प्रतिष्ठाप्रदीपः – प्रो. माधवचन्द्र पण्डा संपादितः।
यूनिट् पाठ्यक्रमविवरणम् क्रेडिट् होरा
C-1 क. भारतीयस्थापत्योद्भवविकासश्च।
ख. वैदिकसाहित्ये स्थापत्यस्वरूपम् (श्रौत-शुल्बसूत्राणां वर्णनम्)। बौधायन, कात्यायन, आपस्तम्ब शुल्बसूत्राणां सामान्यपरिचयः।
ग. मौर्यप्रासादस्य एवं सिन्धुसभ्यतायाश्च स्थापत्यात्मकमध्ययनम्। 		1 16-20
C-2 मन्दिरस्थापत्ये प्रमुखा शैली – नागर, वेसर, द्राविड।
कोणार्कः, सारनाथः, जगन्नाथः, ऐलोरा, महाबलीपुरम्, काञ्चीपुरम्, तञ्जौर, मदुरै इत्यादीनां स्थापत्यविचारः।
दुर्गविधानम्। 		1 16-20
C-3 भारतीयकला: नाट्यशास्त्रस्य दर्शन-गायन-वादन-नर्तनकलादीनि। नाट्यशास्त्रे दशरूपकाणां सामान्यपरिचयः। 1 16-20
C-4 भाषाविज्ञानम्: भाषायाः परिभाषा वर्गीकरणञ्च। ध्वनेः वर्गीकरणम् (स्पर्शः, संघर्षः, अर्धस्वरः, स्वरश्च)। निरुक्तशास्त्रस्य निर्वचनसिद्धान्तः - "आचार्य, अग्नि, जातवेदस्, समुद्र" इत्यादिपदानां निर्वचनम्। नवव्याकरणानां संक्षिप्तपरिचयः (ऐन्द्रचान्द्रादयः)। 1 16-20
आधारग्रन्थाः: मध्यकालीन भारतीय मूर्तिकला - मारुतिनन्दन प्रसाद तिवारी और कमल गिरि, भारतीय मूर्तिकला - रायकृष्ण दास, कात्यायन शुल्बसूत्रम्, भाषाविज्ञान एवं भाषा शास्त्र - कपिलदेव द्विवेदी, निरुक्तम्, व्याकरणस्य इतिहासः, नाट्यशास्त्रम्, दशरूपकम्, तीर्थसारः - प्रो. अतुलकुमार नन्दः।
AEEC 5: पाण्डुलिपि-सम्पादनम् (4 क्रेडिट्स)
पाठ्यसामग्री